اخبار

تامین اجتماعی در اسناد بین المللی

تامین اجتماعی به عنوان یک پدیده تاریخی و اجتماعی حاصل فرآیند تحولات اقتصادی و اجتماعی جوامع، به ویژه جوامع پیشرفته صنعتی محسوب می‌شود؛ که حسب ضرورت نیاز افراد به امنیت در مقابل مخاطرات اجتماعی مطرح گردید، اما هنجارمندی حقوقی آن در قالب یک حق بشری مرهون توجه جامعه بین‌الملل با استناد به صدور اسناد و مقررات بین‌المللی می‌باشد.
در این اسناد، حق برخورداری از تامین اجتماعی با گستره موضوعی متنوع آن به عنوان یک حق اساسی و بنیادی به منظور حفظ کرامت ذاتی بشر و تامین منافع آن در زندگی فردی و اجتماعی مورد شناسایی واقع شده است؛که در مقابل دولت‌ها نیز وظیفه اجرای تحقق این حق را عهده‌دار می‌باشند. هرچند دولت‌ها در اجرای این حق، فراخور امکانات و منابع مالی و سایر شرایط سیاسی و اجتماعی به طور یکسان عمل نمی‌نمایند، ولی مهم آن است: حق برخورداری از تامین اجتماعی مورد شناسایی و پذیرش بین‌المللی و ملی قرار گرفته و از حقوق مکتسب انسان‌ها محسوب می‌شود؛ اجرای آن از سوی دولت‌ها می‌‌تواند آن‌ها را در برقراری عدالت و امنیت اجتماعی و اقتصادی یاری دهد و شاخص مناسبی برای حفظ صلح و امنیت بین‌المللی باشد.

مفهوم تأمین اجتماعی
اصطلاح تامین اجتماعی دارای تعریف معین و از پیش تعیین شده ای نیست و برای آن در مکاتب مختلف، تعاریف متعددی ارایه شده است. برخی آن را در پشتیبانی اقتصادی فرد خلاصه کرده و آن را به عنوان تامین و تضمین درآمد افراد معرفی کرده اند و برخی دیگر نیز سطوح بالاتری از نیازها را در نظر گرفته و امنیت فکری و عاطفی انسان ها و ... را نیز مورد نظر قرار داده اند.
به لحاظ تاریخی، یکی از اولین موارد استفاده از واژه ی تامین اجتماعی توسط "سیمون بولیوار" انقلابی ونزوئلایی بوده است. اما برخی اعتقاد دارند که تامین اجتماعی دستاورد رخداد انقلاب اکتبر 1917 روسیه و تبلیغات ناشی از آن است. در سال 1918 یعنی یک سال پس از انقلاب اکتبر، اصطلاح تامین اجتماعی در فرمانی از سوی "لنین" بنیانگذار اتحاد شوروی سابق برای ایجاد قانونی در جهت تامین اجتماعی همه افراد به کار رفت.
"ویلیام بوریج" - اقتصاددان انگلیسی و سیاستمدار لیبرال بریتانیایی -در کتابی تحت عنوان « بیمه های اجتماعی و خدمات آن» در توضیح تامین اجتماعی نوشته است: اصطلاح تامین اجتماعی، بیانگر تامین درآمدی است که به هنگام قطع درآمد به عللی از قبیل بیکاری، بیماری یا حادثه، جایگزین آن می شود و همچنین تأمین درآمد برای کسانی که به علت پیری بازنشسته شده اند و نیز آنهایی که به سبب مرگ شخص دیگری از حمایت محروم مانده اند و تامین مخارج استثنایی از قبیل هزینه هایی که به مناسبت تولد، ازدواج و یا مرگ پیش می آید. از دید بوریج تامین اجتماعی یعنی حداقل درآمد .

در مقاوله نامه 102 سازمان بین المللی کار، تامین اجتماعی این گونه تعریف شده است : تامین اجتماعی به منزله ی حمایتی است که جامعه در قبال پریشانی های اجتماعی و اقتصادی پدید آمده و به واسطه قطع یا کاهش شدید درآمد افراد بر اثر بیکاری، بیماری، بارداری، ازکارافتادگی، سالمندی، فوت و همچنین افزایش هزینه های درمان و نگهداری خانواده به اعضای خود ارایه می دهد.
یک تعریف جامع ارایه شده از سوی دپارتمان تامین اجتماعی دفتر بین المللی کار (در کتاب راهنمای اصول ومبانی تامین اجتماعی) عبارت است از «حمایتی که جامعه به اعضای خود از طریق یک سلسله اقدامات عمومی در مقابل فشارهای اقتصادی و اجتماعی که از قطع یا کاهش قابل توجه درآمد ناشی از بیماری، بارداری، حوادث شغلی، بیکاری، از کار افتادگی، سالمندی، مرگ، مراقبتهای درمانی برای خانواده و فرزندان ارایه می کند».

با توجه به اینکه حمایت های مذکور با تدوین و تصویب قوانین حمایتی و اجرای آن توسط دولت و از طریق سازمان ها وموسسات ذی ربط در قالب سیاست ها و برنامه های نظام تامین اجتماعی نمایان می گردد؛ مفهوم دیگری از تامین اجتماعی قابل انتزاع است که مبین مفهوم « حقوقی تامین اجتماعی» می باشد. در این مفهوم ، اگر تامین اجتماعی را به عنوان یک «حق» و از منظر قوانین و مقررات حمایتی آن چه از جنبه بین المللی و چه جنبه ملی(داخلی) برای حمایت از افراد بشر بررسی و ارزیابی نماییم، می توان آن را یکی از شاخه های حقوقی محسوب و آن را اینگونه تعریف نمود: « حقوق تامین اجتماعی مجموعه قواعد و مقررات حاکم بر اقداماتی است که جامعه به نحو سازمان یافته برای حمایت از اعضای خودبه هنگام پریشانی ها و تنگناهای اقتصادی و اجتماعی انجام می دهند».
حق تأمین اجتماعی در اسناد بین المللی
تامین اجتماعی تا قبل از تاسیس سازمان ملل متحد، در مفهومی غیر حقوقی و صرفاً در قالب سازو کار اجرایی دولت -های پیشرفته برای حمایت از افراد جامعه بود که از هیچ گونه مبنای حقوقی برخوردار نبود، ولی با تصویب منشور ملل متحد و تصویب اعلامیه جهانی حقوق بشر، جامعه بین المللی عزم خود را در جهت حرکت به سمت و سوی صلح و امنیت پایدار نشان داد. در این میان به نقش تامین اجتماعی با توجه به اهمیت و گستره موضوعی آن نیز توجه ویژه ای شد تا جایی که از تامین اجتماعی و نقش عمده آن در برقراری صلح و امنیت به عنوان یکی از اهداف منشور ملل متحد نام برده شد؛ این امر باعث شد تا فرآیند حقوقی شدن و جهان شمولی تامین اجتماعی به عنوان یک حق بنیادین بشری با استناد به اسناد بین المللی و منطقه ای ارتقا یابد. مهمترین این اسناد عبارتند از:
1. اصل 55 منشور ملل متحد
اصل ۵۵ منشور، به سازمان ملل متحد مأموریت داده است تا برای ارتقای سطح زندگی و شرایط پیشرفت و توسعه اقتصادی و اجتماعی فعالیت کند. بر همین اساس، سازمان در سال ۱۹۴۲، در سانتیاگو پایتخت شیلی، کنفرانس بین المللی تأمین اجتماعی را برگزار کرد و توصیه هایی به منظور تعمیم و توسعه اجتماعی ارائه داد.
2. اعلامیه جهانی حقوق بشر
این اعلامیه در تاریخ دهم دسامبر 1948 میلادی مورد پذیرش قرار گرفت. به عنوان سند مادر حقوق بشر، نخستین سند بین المللی است که در مواد 23،22 و 25 آن تامین اجتماعی در مفهوم حقوقی خود، به عنوان یک حق بشری جهانشمول به رسیمت شناخته شده است.
در ماده 22 آمده است: «هرکس از حیث اینکه عضو جامعه محسوب شود؛ حق دارد از تامین اجتماعی برخوردار گردد و می تواند به کمک کوشش ملی و یاری بین المللی با توجه به سازمان و امکانات هر کشور از حقوق اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی خود را که لازمه حیثیت و تکامل آزاد شخصیت انسانی اوست بهره مند گردد.»
به علاوه، ماده ۲۳ این اعلامیه می گوید: «هرانسانی حق دارد که صاحب شغل بوده و آزادانه شغل خویش را انتخاب کند. هر کسی که کار می کند، سزاوار دریافت پاداشی منصفانه و مطلوب و موافق با حیثیت و کرامت انسانی برای تأمین خود و خانواده خودش می باشد و می بایست در صورت نیاز، از پشتیبانی های اجتماعی تکمیلی برخوردار گردد.». سپس در ماده ۲۵ اعلامیه، در تکمیل مواد 22 و 23 ، حداقل استانداردهای حق برخورداری از تامین اجتماعی را مشخص می نماید مقرر می دارد:«هر انسانی سزاوار یک زندگی با استانداردهای قابل قبول برای تأمین سلامتی و رفاه خود و خانواده اش، از جمله تامین خوراک، پوشاک، مسکن، مراقبت های پزشکی و خدمات اجتماعی می باشد. همچنین حق دارد که در زمان های بیکاری، بیماری، نقص عضو، بیوه گی، سالمندی و فقدان منابع تأمین معاش و تحت هر شرایطی که از حدود اختیار وی خارج است، از تامین اجتماعی بهره مند گردد. همچنین دوره مادری و دوره کودکی، سزاوار توجه و مراقبت ویژه است. همه کودکان، اعم از آن که با پیوند زناشویی یا خارج از پیوند زناشویی به دنیا بیایند، می بایست از حمایت اجتماعی یکسان برخوردار شوند.»
3. میثاق بین المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی
این میثاق در ۱۶ دسامبر ۱۹۶۶، به تصویب مجمع عمومی سازمان ملل متحد رسیده است. حق برخورداری از تامین اجتماعی در ماده 9 میثاق به صراحت بیان شده است، به موجب آن، «کشورهای طرف این میثاق حق هر شخصی را در برخورداری از تامین اجتماعی از جمله بیمه های اجتماعی به رسمیت می شناسند».
بند 2 ماده 10 در مورد حمایت مادران در دوران زایمان و مرخصی و بهره مندی از مزایای تامین اجتماعی در دوره بارداری اشاره دارد.
4. کنوانسیون رفع هر گونه تبعیض نژادی
در بند (4) ماده 5 کنوانسیون مزبور که در 21 دسامبر۱۹۶۵ میلادی به تصویب مجمع عمومی سازمان ملل متحد رسید: حق تامین اجتماعی بدون تبعیض به رسمیت شناخته شده است و صرحتاً اعلام می دارد:« دولت های عضو باید تبعیض نژادی را در همه اشکال ممنوع و ملغی کنند و حق هر کسی به برابری در پیشگاه قانون، به ویژه در برخورداری از حق بهداشت، مراقبتهای درمانی، تامین اجتماعی و خدمات اجتماعی را بدون تفاوت از حیث نژاد، رنگ پوست، یا ریشه قومی تضمین کنند.»
5. کنوانسیون محو کلیه اشکال تبعیض علیه زنان :
کنوانسیون محو کلیه اشکال تبعیض علیه زنان که در ۱۸ دسامبر ۱۹۷۹، مورد پذیرش مجمع عمومی سازمان ملل متحد قرار گرفت و در ۳ سپتامبر ۱۹۸۱ به اجرا درآمد، به حق تأمین اجتماعی اشاره دارد و مصادیق آن را به تفصیل بیان می دارد بنابر بند "ه" ماده ۱۱«حق استفاده از بیمه های اجتماعی بویژه در دوران بازنشستگی، دوران بیکاری، هنگام بیماری و ناتوانی و دوران پیری و در سایر موارد از کار افتادگی و نیز استفاده از مرخصی استحقاقی » برای زنان به رسمیت شناخته شده است.
6. کنوانسیون حقوق کودک
بند ۱ ماده ۲۶ کنوانسیون حقوق کودک مصوب نوامبر ۱۹۸۹، مبنای کاملی از حق تأمین اجتماعی را ارائه می نماید.
به موجب این بند«کشورهای طرف کنوانسیون حق برخورداری از امنیت اجتماعی از جمله بیمه اجتماعی را برای تمام کودکان به رسمیت می شناسند و اقدام لازم را جهت دستیابی به تحقق کامل این حق، مطابق با قوانین ملی، به عمل خواهند آورد»؛ پذیرش حق تامین اجتماعی برای کودکان به نوعی تکامل حقوق تامین اجتماعی را نشان می دهد که تمامی افراد حتی کودکان نیز مشمول حمایت های تامین اجتماعی قرار دارند.
7. کنوانسیون بین المللی حمایت از حقوق افراد دارای معلولیت
در این سند افراد معلول نیز فارغ از مشکل جسمانی که دارند، «به عنوان نوع بشر همانند سایر افراد مستحقق برخورداری از حق تامین اجتماعی می باشند».
8. کنوانسیون بین المللی حمایت از حقوق تمامی کارگران مهاجر و خانواده های آنان
ماده 27 این کنوانسیون مصوب سال 1990 مجمع عمومی سازمان ملل متحد، به حقوق تمامی کارگران مهاجر از حیث تامین اجتماعی اختصاص دارد و این حقوق بر مبنای برخورد یکسان همانند اتباع کشور محل اقامت ایشان خواهد بود و مواد 45 و ۵۴ همین کنوانسیون مقرر گردیده که کارگران مهاجر باید از نظام تأمین اجتماعی مستمری برخوردارگردند. این حمایت ها اعم از اینکه به صورت مزایای اقتصادی یا خدمات اجتماعی باشد، نباید آنها را در وضعیتی تبعیض آمیز نسبت به اتباع آن کشور قرار دهد. البته به عنوان واقعیت باید پذیرفت که تحقق تأمین اجتماعی برای کارگران مهاجر در حد مساوی با اتباع داخله، جنبه نظری دارد و کشورها از مراعات دقیق آن طفره می روند.
9. اسناد منتشر شده از سوی سازمان بین المللی کار
اکثر مسائل مطرح شده در میثاق راجع به تأمین اجتماعی، در اسناد منتشر شده از سوی سازمان بین المللی کار آورده شده است. مهم ترین سند سازمان بین المللی کار در این زمینه، کنوانسیون شماره ۱۰۲ سال ۱۹۵۲، راجع به حداقل معیارهای تأمین اجتماعی می باشد. بنابر کنوانسیون مذکور، حداقل تأمین اجتماعی شامل مراقبتهای پزشکی، خدمات دوران بیماری، مزایای پرداختی در دوران بیکاری، بازنشستگی، صدمات ناشی از کار، خانوار، ازدواج، بی اعتباری قرارداد استخدامی و مستمری پرداختی به بازماندگان می باشد.
به طور کلی حق برخورداری از تامین اجتماعی در اسناد و مقررات منطقه ای به عنوان یک حق اساسی و بنیادین بشری مورد شناسایی قرار گرفته است و هریک از دولتها فراخور امکانات و منابع مالی خود سعی در تحقق آن برای شهروندان خود دارند، ولی با بررسی وضعیت موجود به ویژه در قلمرو شمول آن در حوزه سلامت و بهداشت و پیدایش برخی از بیماری های جدید و همچنین سایر خطرات اقتصادی و اجتماعی که منجر به کاهش شدید درآمد افراد می -گردد، این نتیجه حاصل می شود که تحقق مطلوب این حق می تواند اهرم مناسبی برای حفظ «حقوق انسانی»برای برقراری عدالت اجتماعی و اقتصادی و همچنین «ثبات حاکمیت ملی» از طریق نیل به حفظ صلح و امنیت بین المللی باشد.

تهیه و تنظیم :سمیه محبتی ، کارشناس مسئول برنامه ریزی و اصلاح ساختار ، خرداد 1400

منابع :
1- اخوان بهبهانی، علی،مسعودی اصل،ایروان، اصول و مبانی بیمه های اجتماعی،تهران، موسسه عالی پژوهش تامین اجتماعی،1396.
2- السان، مصطفی، همتی، مجتبی، روند شکل گیری حقوق تامین اجتماعی در اسناد و موازین بین المللی، فصلنامه علمی- پژوهشی رفاه اجتماعی، شماره 19 سال پنجم، زمستان 1384 .
3- مکی،روح الله، بررسی حق تامین اجتماعی به عنوان یک حق بشری ، تهران، نشریه حقوق اساسی، سال سوم، شماره پنجم، زمستان 1384
4- زمانی، سید قاسم، آزاد دوین، علی، مفهوم و جایگاه حق تامین اجتماعی در اسناد بین المللی، فصلنامه حقوق پزشکی، سال یازدهم، شماره چهل و دوم، پاییز1396 .
5- کنوانسیون بین الملللی رفع هر نوع تبعیض نژادی ، سازمان ملل متحد.
6- کنوانسیون حقوق کودک، سازمان ملل متحد.
7- کنوانسیون رفع هر گونه تبعیض علیه زنان . سازمان ملل متحد.
8- میثاق بین المللی حقوق اقتصادی،اجتماعی، و فرهنگی . سازمان ملل متحد


۲۷ تیر ۱۴۰۰ ۱۰:۱۱

نظرات بینندگان

نام را وارد کنید
تعداد کاراکتر باقیمانده: 500
نظر خود را وارد کنید